Fenomenologie is een manier van kijken waarbij het verschijnsel zelf voorop staat. Een dier, een plant of een embryo wordt niet eerst uit elkaar genomen en vanuit zijn onderdelen verklaard. Het vertrekpunt is de gestalte zoals die zich aan de zintuigen voordoet: de verhoudingen, de bewegingen en de manier waarop een organisme in zijn omgeving staat. Deze inleiding beschrijft waar de benadering op rust en hoe de onderdelen van de site met elkaar samenhangen.
Op deze website is informatie te vinden over waarnemen, fenomenologie en mens en dier vanuit een antroposofisch gezichtspunt. De teksten zijn bedoeld als lesstof: ze beschrijven, geven voorbeelden en nodigen uit om zelf te kijken.
De basis wordt gelegd door de secties over Waarnemen en Fenomenologie. In beide onderdelen wordt ingegaan op de techniek en de methode, en er zijn oefeningen opgenomen. Hoe tekenen en boetseren het kijken kunnen scherpen, staat bij het gebruiken van kunst; de methode zelf wordt uitgewerkt bij de goetheanistische fenomenologie. In Zintuigen worden de twaalf zintuigen beschreven. Ook hier zijn er oefeningen om de zintuigen te ontdekken, met een overzicht bij de twaalf zintuigen. Andere oefeningen zijn de Nevenoefeningen, oefeningen van Rudolf Steiner over denken, voelen en willen.
Op de rest van de site is te lezen over dierkunde, menskunde, embryologie en evolutie. Daarbij wordt niet ontleedkundig en analytisch te werk gegaan. De aandacht gaat uit naar de innerlijke beweging die door de vorm heen spreekt, naar de samenhang en naar het grotere verband, en die worden waargenomen en omschreven. Het gaat meer om het verstaan van de taal van de vormen van levende organismen dan om het wetenschappelijk verklaren van die vormen. Dit alles om bewustzijn te wekken voor wat Goethe de “bovenzintuiglijke” kwaliteit van het leven noemde, en van de mens.
Het uitgangspunt is het antroposofische mensbeeld. Van daaruit wordt gekeken naar de mens, naar dieren en naar de embryonale ontwikkeling van de mens.
Binnen Dierkunde beschrijft de sectie over de ontwikkeling van gewervelde dieren de grote groepen van vissen tot zoogdieren. Bij de Driegeleding van de zoogdieren gaan twaalf pagina's over de hoefdieren, en er zijn pagina's over de hond en de kat en over de marterachtigen.
Bij Menskunde staan pagina's over de driegelede mens en over de menselijke ontwikkeling vanuit pedagogisch gezichtspunt.
Bij Embryologie gaat het eerst over de ontwikkeling van de plant en het eenvoudige dier. Daarna worden de eerste acht weken van de menselijke ontwikkeling beschreven en in veel afbeeldingen weergegeven.
De sectie Evolutie gaat in op de ontwikkeling van het paard en van de dinosauriërs, en op de mens en de chimpansee.
Bij Oefeningen staan de Nevenoefeningen van Rudolf Steiner.
Een website biedt veel meer mogelijkheden voor afbeeldingen dan een boek of syllabus. De afbeeldingen komen voornamelijk van Wikipedia en van enkele sites met vrije foto's. Daardoor is wat beschreven wordt ook te zien.
Het beeld van een poort, als overgang naar een andere manier van kijken, komt uit slotpark Türnich bij Keulen. In dat park staan stenen van de Sloveense kunstenaar Marko Pogačnik. Het park was verdroogd door de daling van de waterstand. Volgens de opvatting achter dit werk leiden de stenen de energie weer in goede banen, zodat de bomen beter konden groeien. Wie rechtstreeks op deze pagina is binnengekomen, kan via de openingspagina alsnog bij het begin beginnen.
Literatuur en verder lezen
- De mens en de chimpansee: de Amsterdamse anatoom Louis Bolk en het raadsel van de menselijk ogende beharing van een chimpanseefoetus.
- Hond en kat: twee huisdieren die elk op hun eigen manier op de mens toekomen.
- De mens: waarom de mens een weinig gespecialiseerd zoogdier is, en wat dat betekent voor rechtop lopen, spraak en denken.
- De zes nevenoefeningen: de oefeningen die Rudolf Steiner beschreef als voorbereiding op meditatie.
- De menselijke eicel: de grootste en meest ronde cel van het menselijk lichaam.
Wat goetheanistische fenomenologie inhoudt
De benadering gaat terug op Johann Wolfgang von Goethe (1749 – 1832). Naast zijn werk als dichter hield Goethe zich tientallen jaren bezig met plantkunde, anatomie, geologie en kleurenleer. In zijn Metamorphose der Pflanzen (1790) beschreef hij hoe de bladeren van een plant van onder naar boven van vorm veranderen, alsof één vormprincipe zich stap voor stap omvormt. Hij probeerde die verandering niet te verklaren vanuit een mechanisme, maar haar zo nauwkeurig te volgen dat het verband tussen de vormen zelf zichtbaar werd.
Ook in de anatomie werkte Goethe zo. In 1784 beschreef hij het tussenkaaksbeen bij de mens, een bot dat bij veel zoogdieren duidelijk als apart stuk tussen de bovenkaakhelften ligt en waarvan destijds werd aangenomen dat de mens het niet had. Goethe vond het door schedels van dieren en mensen naast elkaar te leggen en de overeenkomst in bouw te volgen, en vooral bij jonge schedels, waarin de naden nog zichtbaar zijn. Voor hem was dat een bevestiging dat mens en dier volgens één bouwplan gevormd zijn, dat in elke soort anders uitvalt.
Rudolf Steiner (1861 – 1925) gaf aan het eind van de negentiende eeuw de natuurwetenschappelijke geschriften van Goethe uit en schreef er inleidingen bij. Daarin werkte hij de kennistheorie uit die volgens hem achter Goethes manier van onderzoeken lag. Later heeft vooral Jochen Bockemühl de methode verder ontwikkeld en er veel over gepubliceerd, met name over planten en landschappen.
Kenmerkend is een vaste volgorde. Eerst wordt zo precies en zo onbevooroordeeld mogelijk waargenomen wat er te zien is. Daarna wordt het waargenomene innerlijk in beweging gebracht: hoe gaat de ene vorm over in de andere, wat gebeurt er tussen twee stadia? Pas dan wordt gevraagd naar het karakter van het geheel. Een oordeel komt dus aan het eind, niet aan het begin.
De zintuigen als instrument
Waarnemen gebeurt met de zintuigen, en in de antroposofie worden er twaalf onderscheiden in plaats van de gebruikelijke vijf. Naast zien, horen, ruiken, proeven en tasten gaat het ook om zintuigen die op het eigen lichaam gericht zijn, zoals de evenwichtszin en de bewegingszin, en om zintuigen voor de taal, de gedachte en de persoonlijkheid van een ander.
Voor de fenomenologie is die indeling praktisch. Wie een giraf beschrijft, gebruikt niet alleen het oog. De eigen evenwichtszin en bewegingszin laten voelen hoe hoog en wankel zo'n lichaam gebouwd is. Het nabootsen van een houding of beweging, of het natekenen van een gestalte, maakt die zintuigen bewust bruikbaar.
Driegeleding als rode draad
Een idee dat door veel pagina's heen loopt, is de driegeleding. Rudolf Steiner beschreef het menselijk organisme als drie samenwerkende systemen: het zenuw-zintuigsysteem, dat vooral in het hoofd geconcentreerd is; het ritmische systeem van ademhaling en bloedsomloop in de borst; en het stofwisselings-ledematensysteem in buik en ledematen. Hij bracht die drie in verband met denken, voelen en willen.
Wolfgang Schad heeft deze gedachte in Säugetier und Mensch uitgewerkt voor de zoogdieren. In die lezing staan de knaagdieren met hun snelle zintuiglijke alertheid dicht bij het zenuw-zintuigpool, zijn de roofdieren de dieren van het ritmische midden en belichamen de hoefdieren met hun grote spijsvertering de stofwisselingspool. Binnen elke groep keert dezelfde driedeling in het klein terug. Zo wordt een koe vergeleken met een muis en een leeuw, niet om de gewone systematiek te vervangen, maar om de eenzijdigheid van elk dier scherper te zien.
Van embryo tot evolutie
De embryologie en de evolutie worden op dezelfde manier benaderd. Bij het embryo gaat het om de vraag hoe een vorm ontstaat: welke beweging maakt het weefsel, wat stulpt in en wat groeit uit, in welke volgorde verschijnen hoofd, romp en ledematen? De eerste acht weken worden week voor week beschreven, van de eicel en de bevruchting tot het moment waarop de menselijke gestalte herkenbaar is.
Een voorbeeld maakt de werkwijze duidelijk. In de derde week verschijnt in de embryonale schijf de oerstreep, en daarmee krijgt het embryo een voor en een achter, een links en een rechts. Biologisch is dat de aanleg van de lichaamsassen, en uit de cellen die door de oerstreep naar binnen bewegen ontstaat het middelste kiemblad. De pagina over de derde week beschrijft dat stadium uitvoerig. Fenomenologisch wordt gevraagd wat het betekent dat een wezen dat tot dan toe rond en richtingloos was, nu richting krijgt. Beide beschrijvingen gaan over hetzelfde weefsel; ze stellen alleen een andere vraag.
Bij de evolutie staat de verhouding tussen mens en dier centraal. Het werk van Louis Bolk speelt daarbij een grote rol. Bolk wees erop dat de volwassen mens kenmerken behoudt die bij mensapen alleen in een vroeg stadium voorkomen, zoals een vlak gezicht en een betrekkelijk kale huid. Jos Verhulst werkte die gedachte verder uit en stelt dat de typisch menselijke vermogens juist samenhangen met het uitblijven van specialisatie.
Waarneming en traditie
Op de pagina's lopen twee soorten tekst naast elkaar. De beschrijvingen van dieren, organen en embryonale stadia steunen op anatomie en biologie die in elk handboek te vinden zijn; de fenomenologische lezing daarvan is een manier van kijken die daarop voortbouwt. Daarnaast staan onderwerpen uit de antroposofische traditie, zoals de ethersoorten, de nevenoefeningen en de ontwikkeling in perioden van zeven jaar. Die worden weergegeven zoals Steiner en latere antroposofische auteurs ze beschreven, als onderdeel van een gedachtegoed en niet als vaststaande wetenschap. Wie die twee uit elkaar houdt, kan de beschrijvingen van de gestalte ook lezen zonder het antroposofische kader te delen.
Veelgestelde vragen
Wat is goetheanistische fenomenologie?
Het is een manier van onderzoeken die bij het waarneembare verschijnsel begint en daar zo lang mogelijk bij blijft. De methode gaat terug op de natuurstudies van Goethe en is later door Rudolf Steiner en Jochen Bockemühl verder uitgewerkt. Meer daarover staat op de pagina over goetheanistische fenomenologie.
Hoe verschilt deze fenomenologie van die van Husserl en Heidegger?
Bij Husserl en Heidegger gaat het om een filosofie die de verschijnselen als vertrekpunt neemt voor filosofische beschouwingen. De goetheanistische fenomenologie is een praktische manier van natuuronderzoek: planten, dieren en situaties worden nauwkeurig waargenomen om hun samenhang en karakter te leren kennen.
Waarom wordt er niet ontleedkundig gewerkt?
Ontleden en analyseren leveren veel kennis op over onderdelen, maar zeggen weinig over het organisme als geheel. De fenomenologische benadering zoekt de samenhang tussen vorm, beweging en leefwijze en probeert de taal van de vormen te verstaan. Het is een aanvulling op de gangbare biologie, geen vervanging ervan.
Wat bedoelde Goethe met de bovenzintuiglijke kwaliteit van het leven?
Goethe zag in een levend organisme meer dan de optelsom van zijn delen. Wat een plant of dier tot een samenhangend geheel maakt, is volgens hem niet als los ding te zien, maar wel te ervaren door heel nauwkeurig en beweeglijk te kijken. Die kwaliteit wordt in deze benadering gezocht.
Hoeveel zintuigen worden in de antroposofie onderscheiden?
Rudolf Steiner onderscheidde twaalf zintuigen, verdeeld over drie groepen van vier: zintuigen voor het eigen lichaam, voor de omgeving en voor de geestelijke omgeving. Tastzin, levenszin, bewegingszin en evenwichtszin horen bij de eerste groep. Een overzicht staat bij de twaalf zintuigen.
Wat is de driegeleding van de mens?
In de antroposofische menskunde wordt het menselijk organisme beschreven als drie samenwerkende systemen: het zenuw-zintuigsysteem, het ritmische systeem van hart en longen en het stofwisselings-ledematensysteem. Deze worden in verband gebracht met denken, voelen en willen. De pagina over de driegeleding van de mens gaat daar verder op in.
Wie was Louis Bolk?
Louis Bolk was hoogleraar anatomie in Amsterdam in het begin van de twintigste eeuw. Hij viel op dat de mens veel kenmerken behoudt die bij mensapen alleen in de foetale fase voorkomen, zoals de beharing op het hoofd en een verder vrijwel kale huid. Daarover gaat de pagina de mens en de chimpansee.
Wat zijn de nevenoefeningen van Rudolf Steiner?
Het zijn zes oefeningen die Steiner beschreef als voorbereiding op meditatie. Ze richten zich op het denken, het willen, het gevoelsleven, positiviteit, onbevangenheid en het in evenwicht brengen van deze vermogens. De nevenoefeningen worden op deze site als onderdeel van die traditie beschreven.
Waarom worden dieren in drie groepen ingedeeld?
In de antroposofische dierkunde wordt de driegeleding van de mens teruggezocht bij de zoogdieren. Knaagdieren worden dan gezien als dieren waarin het zenuw-zintuigsysteem overheerst, roofdieren als dieren van het ritmische systeem en hoefdieren als dieren van de stofwisseling. Dat is een manier van kijken, geen biologische systematiek.